ดองดึง

ดองดึง (Gloriosa superba L.) ดองดึง เป็นพืชล้มลุกมีหัวใต้ดินชนิดเดียวในสกุล Gloriosa วงศ์ Colchicaceae อันดับ Liliales ซึ่งในอดีตเคยถูกจัดรวมอยู่ในวงศ์ Liliaceae ก่อนที่การศึกษาทางอนุกรมวิธานโมเลกุลจะแยกออกมาเป็นวงศ์เอกเทศ Gloriosa superba เป็นพืชที่มีการกระจายพันธุ์กว้างขวางอย่างผิดปกติ ครอบคลุมตั้งแต่ทวีปแอฟริกาใต้สะฮาราไปจนถึงเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงประเทศไทย จนได้รับการยกย่องให้เป็นดอกไม้ประจำชาติของซิมบับเว และเป็นดอกไม้ประจำรัฐทมิฬนาฑูของอินเดีย ชื่อสกุล Gloriosa มาจากภาษาละตินแปลว่า "รุ่งโรจน์" หรือ "งามอย่างมีเกียรติ" ซึ่งสะท้อนถึงรูปลักษณ์ของดอกที่โดดเด่นและยากจะหาพืชชนิดใดเทียบได้ ลักษณะทางสัณฐานวิทยา หัวใต้ดินมีรูปทรงคล้ายตัว V หรือรูปนิ้วมือ ปลายแหลมทั้งสองข้าง เป็นลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากหัวของพืชสกุลอื่นอย่างชัดเจน ลำต้นเป็นแบบไม้เลื้อย สูงได้ถึง 2–4 เมตร ยึดเกาะสิ่งค้ำจุนด้วยมือเกาะที่ดัดแปลงมาจากปลายใบ tendril ซึ่งเป็นลักษณะที่หาได้ยากในพืชวงศ์ Colchicaceae ใบรูปหอกถึงรูปไข่แกมรูปหอก เรียงสลับหรือตรงข้าม ปลายใบยืดยาวออกเป็นมือเกาะขดงอ ดอกออกเดี่ยวหรือเป็นคู่ที่ซอกใบ กลีบดอกรวม 6 กลีบ แยกอิสระจากกัน โค้งงอกลับขึ้นด้านบนอย่างสิ้นเชิง tepal reflexed ให้รูปทรงดอกที่ดูราวกับเปลวเพลิงกำลังลุกโชน สีกลีบเริ่มจากสีเหลืองอมเขียวที่โคนไล่ขึ้นไปเป็นสีส้มและแดงเข้มที่ปลายกลีบ ขอบกลีบหยักเป็นคลื่น เกสรตัวผู้ 6 อัน ชูยาวออกไปในแนวนอนอย่างเป็นระเบียบ ก้านเกสรตัวเมียงอเป็นมุมฉากจากโคนดอก นับเป็นโครงสร้างดอกที่วิวัฒนาการมาเพื่อการผสมเกสรโดยแมลงและนกได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด ดองดึงเจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนระบายน้ำดี มีอินทรียวัตถุสูง pH ประมาณ 6.0–7.0 ต้องการแสงแดดเต็มวันถึงกึ่งร่มเงา อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ระหว่าง 25–35 องศาเซลเซียส ออกดอกในช่วงฤดูฝนระหว่างเดือนมิถุนายนถึงตุลาคม และพักตัวในฤดูแล้ง ขยายพันธุ์ได้โดยการแบ่งหัวและการเพาะเมล็ด อย่างไรก็ตาม ดองดึงเป็นพืชที่มีพิษสูงมากทุกส่วน โดยเฉพาะหัวและเมล็ด มีสารพิษหลักคือ colchicine และ gloriosine ซึ่งเป็นแอลคาลอยด์ที่ยับยั้งการแบ่งเซลล์โดยขัดขวางการสร้างแกนแบ่งเซลล์ spindle fiber หากได้รับในปริมาณมากอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต อย่างไรก็ตาม colchicine ในปริมาณที่ควบคุมได้ถูกนำมาใช้ในทางการแพทย์เพื่อรักษาโรคเกาต์และใช้ในงานปรับปรุงพันธุ์พืชเพื่อเหนี่ยวนำให้เกิดภาวะ polyploidy มาอย่างยาวนาน ในประเทศไทย ดองดึงพบขึ้นตามธรรมชาติในป่าเต็งรังและป่าชายป่าทั่วทุกภาค เป็นที่รู้จักในชื่อท้องถิ่นหลากหลาย เช่น ดาวดึง หรือ ว่านไฟ ดอกของมันงามราวอัญมณีที่ธรรมชาติแกะสลักขึ้นจากแสงไฟ กลีบที่โค้งกระหวัดขึ้นฟ้าในสีแดงและเหลืองสดนั้นดูราวกับเปลวเพลิงที่มีชีวิต สวยงามเกินกว่าจะเชื่อว่าภายใต้ความงามอันตระการตานั้น แฝงไว้ด้วยพิษร้ายแรงที่ธรรมชาติซ่อนไว้อย่างแยบยล เป็นบทเรียนจากป่าว่าสิ่งที่สวยที่สุดนั้น บางครั้งก็ต้องเข้าใกล้ด้วยความเคารพและระมัดระวัง