หงส์เหิน, เข้าพรรษา

หงส์เหิน หรือที่รู้จักในชื่อ "ดอกเข้าพรรษา" เป็นไม้ล้มลุกมีเหง้าใต้ดินในวงศ์ Zingiberaceae อันดับ Zingiberales สกุล Globba มีสมาชิกประมาณ 100 ชนิด กระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในป่าดิบชื้นและป่าดิบเขาของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอเชียใต้ และตอนใต้ของจีน โดยประเทศไทยถือเป็นศูนย์กลางความหลากหลายของสกุลนี้ มีชนิดที่พบในไทยไม่น้อยกว่า 30 ชนิด ชนิดที่นิยมปลูกเป็นไม้ประดับและใช้บูชาในเทศกาลเข้าพรรษา ได้แก่ Globba winitii C.H.Wright ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในป่าทางภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย ชื่อ "หงส์เหิน" นั้นตั้งขึ้นเพื่อสื่อถึงรูปทรงช่อดอกที่โค้งพริ้วดุจหงส์กางปีกบินสูง ส่วนชื่อ "เข้าพรรษา" สะท้อนถึงช่วงเวลาออกดอกที่ตรงกับเทศกาลสำคัญทางพุทธศาสนาพอดี ลักษณะทางสัณฐานวิทยา ลำต้นเหนือดินเป็นลำต้นเทียม pseudostem เกิดจากกาบใบหุ้มซ้อนกัน สูง 30–80 เซนติเมตร ใบเรียงสลับ รูปหอกถึงรูปไข่แกมรูปหอก ปลายใบแหลม โคนใบสอบ แผ่นใบบางสีเขียวสด ช่อดอกแบบ panicle ห้อยโค้งลงจากปลายลำต้น ใบประดับ bract รูปไข่สีม่วงอมชมพูหรือชมพูเข้ม เรียงซ้อนกันเป็นระเบียบตลอดแกนช่อ ดอกย่อยขนาดเล็กสีเหลืองสดโผล่ออกจากซอกใบประดับ กลีบดอกแยกออกเป็น 3 กลีบ มีเดือยดอก spur ยาวโค้ง และมีก้านชูอับเรณู filament ยาวพิเศษที่มีลักษณะเหมือนเขาโค้งงอนออกไป ซึ่งถือเป็นลักษณะเฉพาะสำคัญในการจำแนกสกุล Globba นอกจากนี้หลายชนิดยังมีลูกไม้อากาศ bulbil ขนาดเล็กสีเขียวอยู่ในซอกใบประดับ ซึ่งสามารถร่วงลงดินแล้วงอกเป็นต้นใหม่ได้ นับเป็นกลไกการแพร่พันธุ์ตามธรรมชาติที่น่าสนใจยิ่ง หงส์เหินเจริญเติบโตได้ดีในสภาพกึ่งร่มเงา ต้องการความชื้นสูงและดินที่อุดมด้วยอินทรียวัตถุ ระบายน้ำดี pH ประมาณ 5.5–6.5 อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ระหว่าง 22–32 องศาเซลเซียส มีวงจรชีวิตตามฤดูกาลชัดเจน โดยจะแตกยอดในต้นฤดูฝน ออกดอกช่วงเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน และพักตัวในฤดูแล้งโดยทิ้งส่วนเหนือดินทั้งหมด ขยายพันธุ์ได้โดยการแบ่งเหง้า การปักชำลูกไม้อากาศ และการเพาะเมล็ด ในทางวัฒนธรรมไทย หงส์เหินมีสถานะพิเศษในฐานะดอกไม้คู่เทศกาลเข้าพรรษา ชาวบ้านในภาคเหนือและอีสานนิยมนำช่อดอกสีม่วงชมพูไปถวายพระและตกแต่งศาสนสถานในช่วงต้นพรรษา เป็นธรรมเนียมที่สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน ราวกับว่าธรรมชาติเองก็รู้กาละ จึงนำดอกไม้งามมาบานพร้อมเพรียงกันทุกปี เพื่อร่วมเฉลิมฉลองวันสำคัญของพุทธศาสนิกชนด้วยความงามที่ไม่มีวันล้าสมัย